Văn hóa người Dao, người Mường tại Xuân Sơn: Nét độc đáo làm nên sức hút du lịch 

Vườn Quốc gia Xuân Sơn (Phú Thọ) không chỉ nổi bật bởi hệ sinh thái rừng nguyên sinh rộng hơn 15.000 ha với núi đá vôi, suối ngầm và hang động mà còn là nơi cư trú của hai cộng đồng bản địa: người Dao Tiền và người Mường. Chính sự hòa quyện giữa tự nhiên và văn hóa bản địa đã khiến khu du lịch Xuân Sơn trở thành điểm đến thu hút du khách yêu thiên nhiên, yêu bản sắc vùng cao.

Ngày nay, nhiều du khách đến du lịch Xuân Sơn không chỉ để ngắm cảnh mà còn để trải nghiệm lối sống, tín ngưỡng và phong tục truyền thống – những “gia tài văn hóa” vẫn được người dân gìn giữ qua nhiều thế hệ.

1. Văn hóa người Dao Tiền tại Xuân Sơn có gì độc đáo? 

Cộng đồng Dao Tiền tại Xuân Sơn sinh sống chủ yếu ở bản Dù và bản Cỏi. Đến nay, nhiều phong tục cổ truyền vẫn được giữ nguyên như cách thêu trang phục, các bài hát lễ, nghi lễ tôn giáo và đặc biệt là Lễ Cấp Sắc (hay còn gọi là Lễ Lập Tĩnh) – Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. 

Lễ Cấp Sắc – Nghi lễ thiêng liêng được gìn giữ qua nhiều thế hệ 

Lễ Cấp Sắc (còn gọi là Lễ Lập Tĩnh) đà một trong những nghi lễ thiêng liêng nhất, đánh dấu bước chuyển quan trọng trong cuộc đời mỗi người đàn ông – từ một đứa trẻ trở thành người trưởng thành trong cộng đồng. Nghi lễ còn được gọi là “qua đèn”, mang ý nghĩa khai sáng, giúp người được cấp sắc hiểu về nguồn gốc dân tộc, biết ơn tổ tiên, và ghi nhớ những lời răn dạy hướng thiện. 

Thời gian thực hiện lễ cấp sắc thường đặt vào khoảng cuối năm hoặc mùa xuân, gồm 3 ngày 2 đêm: ngày vào lễ, ngày lễ chính và ngày kết thúc lễ. Mỗi bé trai Dao Tiền khi tiến vào độ tuổi từ 9 đến 12 đều phải trải qua lễ này để được đặt tên cúng cơm và được công nhận là người trưởng thành, có vị trí trong dòng họ. Vì vậy, người đàn ông Dao Tiền ai cũng có hai tên: tên thường gọi và tên được đặt trong lễ cấp sắc – đây cũng là tên được bố mẹ, người có vai vế dùng để gọi và được sử dụng trong lễ cúng khi người đàn ông mất. 

Từ năm 2020, Lễ Cấp Sắc người Dao Tiền, xã Xuân Sơn đã được Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch công nhận, đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia – một minh chứng cho giá trị văn hóa đặc biệt của cộng đồng nơi đây. 

Nhờ sự gìn giữ bền bỉ qua nhiều thế hệ, nghi lễ Cấp Sắc không chỉ tiếp tục sống trong đời sống tâm linh của người Dao Tiền mà còn trở thành điểm nhấn văn hóa đặc sắc của Xuân Sơn. Đây là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa bản sắc dân tộc và sự phát triển du lịch cộng đồng, góp phần giúp du khách hiểu sâu hơn về đời sống tinh thần phong phú của người Dao nơi vùng núi đá vôi này.

Trang phục Dao Tiền –Tinh xảo từ đôi tay truyền thống 

Người Dao Tiền tại xã Xuân Sơn vẫn lưu giữ hệ thống trang phục truyền thống độc đáo, mang đậm dấu ấn thẩm mỹ và tín ngưỡng cổ. Trang phục thường mang màu chàm đen chủ đạo, được thêu tay bằng các họa tiết trắng bạc, hình tam giác hoặc hình đồng tiền – biểu tượng mang ý nghĩa cầu may, xua tà và thể hiện vẻ đẹp cân đối theo quan niệm của người Dao.

Điểm nhấn không thể thiếu là khăn đội đầu màu đỏ, tạo sắc thái nổi bật trong ngày lễ hội và nghi lễ như Lễ Cấp Sắc, Tết Nhảy hay múa Lập Tĩnh. Mỗi bộ trang phục là kết tinh của sự tỉ mỉ, kỹ thuật thêu truyền thống và thế giới quan của cộng đồng Dao Tiền sinh sống giữa núi đá vôi Xuân Sơn.

2. Văn hóa người Mường tại Xuân Sơn có gì khác biệt so với các vùng khác?  

Cộng đồng người Mường tại Xuân Sơn tập trung chủ yếu ở bản Lấp và bản Lạng. Văn hóa Mường tại đây được đánh giá là còn giữ được hình thức nguyên bản nhất so với nhiều vùng Mường khác ở Tây Bắc và Hòa Bình.

Nhà sàn Mường – Kiệt tác kiến trúc gắn với núi rừng

Nhà sàn là biểu tượng rõ nhất cho văn hóa Mường. Ở Xuân Sơn, nhà sàn có hình dáng giống mai rùa, mái thấp, thân dài, tượng trưng cho sự che chở, bình yên. 

Vật liệu làm nhà hoàn toàn từ gỗ nghiến, gỗ mít, tre, nứa… giúp ngôi nhà ấm đông – mát hè phù hợp khí hậu của Xuân Sơn Phú Thọ. Đặc biệt, nhà sàn Mường có cột cái – cột quan trọng nhất, thiêng liêng nhất. Cột cái tượng trưng cho sự sống, sự trường tồn của dòng họ. Chỉ con trai trưởng mới được quyền gìn giữ và thắp hương tại vị trí này. Đối với du khách, việc được bước lên những ngôi nhà sàn Mường trăm năm tuổi là một trải nghiệm văn hóa quý giá khi du lịch Xuân Sơn Phú Thọ. 

Tín ngưỡng và đời sống tinh thần của người Mường 

Trong đời sống văn hóa, người Mường tại Xuân Sơn, người Mường tin vào: Thần núi; Thần rừng; Thần suối; Thần lúa (bà mụ của mùa màng)

Họ có nhiều lễ hội gắn liền với nông nghiệp như lễ xuống đồng, lễ cầu mùa, lễ hội đâm đuống… Mỗi lễ hội đều là dịp cộng đồng tụ họp, uống rượu cần, hát dân ca và nhảy sạp, thể hiện tinh thần gắn kết lâu đời của cư dân bản địa.

3. Ẩm thực Dao – Mường tại Xuân Sơn có gì đặc trưng? 

Ẩm thực Xuân Sơn mang đậm hơi thở của núi rừng, được tạo nên từ chính sản vật tự nhiên và kinh nghiệm sinh sống lâu đời của cộng đồng Dao – Mường. Những món ăn ở đây không cầu kỳ, nhưng lại cuốn hút bởi sự mộc mạc, nguyên bản và hương vị rất “bản địa”.

Một trong những đặc trưng quen thuộc của văn hóa ẩm thực miền núi là các món từ lợn bản, gà đồi, cá suối, rau rừng, được chế biến theo những cách truyền thống như nướng, thui, hun khói hay đồ hấp. Đặc biệt, rượu cần – làm từ nếp và men lá rừng – vẫn xuất hiện trong mọi dịp quan trọng của người Mường: từ lễ hội, sinh hoạt cộng đồng đến bữa cơm đón khách. Uống rượu cần không chỉ là thưởng thức một thức uống đặc sản mà còn là một nghi thức giao lưu, biểu tượng của sự hiếu khách và gắn bó cộng đồng.

Ngoài ra, du khách đến Xuân Sơn còn có thể thưởng thức chè Sương Sớm – một sản phẩm địa phương được hái lúc bình minh và sao thủ công bằng kinh nghiệm truyền đời. Chè có hương thơm thanh mát, vị dịu nhẹ, rất được ưa chuộng làm quà sau mỗi chuyến đi Xuân Sơn.

4. Ở homestay cộng đồng giúp du khách trải nghiệm văn hóa như thế nào? 

Một trong những trải nghiệm được yêu thích nhất khi đến Xuân Sơn là lưu trú tại homestay cộng đồng ở các bản Cỏi, Dù, Lấp hay Lạng. Tại đây, du khách không chỉ nghỉ ngơi giữa thiên nhiên, mà còn được “sống cùng người bản địa”, hòa vào nhịp đời chân thật của đồng bào Dao – Mường.

Các homestay đa phần là nhà sàn truyền thống bằng gỗ, tre, nứa – mát vào mùa hè, ấm khi đông về. Bữa ăn gia đình với rau rừng, cá suối, thịt bản được chế biến theo cách dân tộc là một trải nghiệm khó quên. Du khách còn có thể tham gia nhiều hoạt động thú vị như:

• Hái rau rừng, bắt cá suối

• Tham quan rừng, khám phá cuộc sống nương rẫy

• Xem văn nghệ bản địa: múa chuông Dao Tiền, hát Páo dung, đâm đuống Mường

• Tìm hiểu nghề thêu, phong tục và câu chuyện văn hóa của từng bản

Thiên nhiên mang đến vẻ đẹp hoang sơ, nhưng chính văn hóa Dao – Mường mới tạo nên chiều sâu trải nghiệm tại Xuân Sơn. Mỗi nghi lễ, mỗi điệu hát, mỗi bữa cơm hay mỗi ngôi nhà sàn đều chứa đựng câu chuyện lâu đời – từ tín ngưỡng, lối sống cho đến bản sắc khu vực. 

Với sự nguyên sơ, chưa bị thương mại hóa mạnh, khu du lịch Xuân Sơn chính là điểm đến dành cho những du khách yêu sự chân thật, muốn chạm vào văn hóa bản địa theo cách tự nhiên nhất.