Vườn Quốc gia Xuân Sơn không chỉ thu hút bởi thiên nhiên hoang sơ mà còn bởi hình thức du lịch cộng đồng độc đáo. Homestay nhà sàn Xuân Sơn chính là cánh cửa để du khách thực sự trải nghiệm văn hóa "ăn cùng, ở cùng" với hai dân tộc chính là Dao Tiền và Mường.
Các Homestay nhà sàn tập trung chủ yếu tại các khu vực cộng đồng được quy hoạch du lịch sinh thái:
Bản Cỏi và Bản Dù: Đây là hai bản tiêu biểu, nơi du khách có thể tìm thấy các cơ sở lưu trú cộng đồng với chi phí rất hợp lý.
Chi phí lưu trú: Homestay nhà sàn Xuân Sơn có mức giá dao động từ 70.000 – 150.000 VNĐ/người/đêm (tùy thuộc vào hình thức ngủ tập thể hay phòng riêng), biến VQG Xuân Sơn thành điểm đến "giá trị cao, chi phí thấp."
Sự phong phú của trải nghiệm lưu trú VQG Xuân Sơn đến từ sự khác biệt rõ rệt giữa hai dân tộc.
Người Dao Tiền nổi tiếng với sự tỉ mỉ và trang phục truyền thống phức tạp.
Kiến trúc: Nhà sàn của người Dao Tiền thường có cấu trúc đặc trưng, gắn liền với tập tục và nghi lễ.
Văn hóa: Du khách có cơ hội tìm hiểu về các nghi thức quan trọng như Lễ Cấp Sắc (một di sản văn hóa phi vật thể đặc sắc), hoặc học cách làm các món ăn truyền thống của dân tộc Dao như Cơm Lam (Đồng Dúa).
Thương mại: Các gia đình Dao thường tham gia tích cực vào các hoạt động thương mại hóa sản phẩm thủ công (như dệt thổ cẩm) tại Bảo tàng Thiên nhiên, mang lại trải nghiệm mua sắm và tìm hiểu văn hóa.
Người Mường tại Xuân Sơn có những đặc trưng văn hóa ẩm thực và kiến trúc riêng.
Kiến trúc: Các ngôi nhà sàn Mường, còn gọi là Nhà Trám (kiến trúc tiêu biểu), thường có không gian rộng rãi, thoáng mát, rất phù hợp cho lưu trú tập thể và tổ chức các hoạt động giao lưu văn nghệ (lửa trại, nhảy sạp).
Ẩm thực: Trải nghiệm ẩm thực cùng người Mường không thể thiếu Thịt lợn Mán Thui Luộc chấm Muối Hạt Dổi và cùng nhau thưởng thức Rượu Cần trong nghi thức giao lưu ấm cúng.
Để thu hút du khách hiện đại, một số Homestay nhà sàn Xuân Sơn đã trang bị đầy đủ quạt, chăn, ga và gối. Đây là một điểm khác biệt quan trọng, giúp du khách cảm thấy thoải mái hơn, đặc biệt trong những tháng hè nóng bức, trong khi vẫn giữ được nét kiến trúc nhà sàn truyền thống.
Lưu trú tại Homestay nhà sàn không chỉ là chỗ ngủ mà còn là một phần của chiến lược Du lịch Xanh tại VQG Xuân Sơn.
Giao lưu Văn nghệ: Du khách thường được mời tham gia các buổi văn nghệ truyền thống, đốt lửa trại vào buổi tối, tạo nên những kỷ niệm đáng nhớ.
Hỗ trợ Sinh kế: Chi phí lưu trú VQG Xuân Sơn của bạn trực tiếp hỗ trợ sinh kế cho đồng bào địa phương, khuyến khích họ bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa.
Homestay nhà sàn cộng đồng tại Xuân Sơn mang đến một trải nghiệm chân thực, nơi du khách có thể tạm gác lại cuộc sống bận rộn để thực sự hòa mình vào thiên nhiên và văn hóa của người Dao Tiền và Mường. Đây là hình thức lưu trú VQG Xuân Sơn lý tưởng cho những ai tìm kiếm sự kết hợp giữa khám phá sinh thái và trải nghiệm văn hóa sâu sắc.